Ağciyər emboliyası

Giriş  

Ağciyər emboliyası - embol səbəbilə ağciyər arteriyasının tıxanması və ya daralması vəziyyətidir.  

Etiologiya  

Ağciyər emboliyasının müxtəlif formaları var və bunlar tıxacın növü və mənşəyinə görə fərqlənir:  

• Trombemboliya (əsas səbəb)  
• Septik emboliya  
• Yağ emboliyası  
• Hava emboliyası  
• Şiş emboliyası  
• Yad cisim (maddə) emboliyası  

Əksər hallarda emboliya mənbəyi aşağı ətraf venalarının flebotrombozudur.   

Risk faktorları  

Ağciyər emboliyasının əsas risk faktorlarına aşağıdakılar aiddir:  

• Böyük cərrahi əməliyyatlar  
• Böyük sümüklərin (məsələn: bud) sınıqları  
• Aşağı ətraflarda aparılan protezləşdirmə əməliyyatları  
• Ağciyər xəstəlikləri  
• Kontraseptivlərin qəbulu  
• Bədxassəli şişlər  
• Hamiləlik  
• Laxtalanma pozğunluqları  
• Siqaret çəkmə  

Ağciyər emboliyası, xüsusilə cərrahi müdaxilələrdən sonra stasionar yatışlar zamanı (hərəkətsizlik bu riski artırır) ölüm hallarının əsas səbəblərindən biridir. Bu məntiqlə uzun müddət yataqda qalmaq və ya uzun məsafəli uçuşlar ağciyər emboliyası riskini artırır.  

Simptomlar  

Əsas klinik əlamətlərə təngnəfəslik və döş qəfəsində ağrı aiddir. Bundan əlavə, aşağıdakı əlamətlər də müşahidə edilə bilər:  

• Başgicəllənmə, huşun itirilməsi  
• Taxipnea (sürətli nəfəsalma)  
• Taxikardiya  
• Sianoz (dərinin mavi rəng alması)  
• Öskürək  

Diaqnostika  

Ağciyər emboliyasına şübhə olduqda diaqnostika mərhələli şəkildə aparılır:  

İlkin qiymətləndirmə   

• Wells-əmsalı:   
  • Klinik olaraq ağciyər emboliyası riskini müəyyən etmək üçün istifadə olunur  
• D-dimer testi:   
  • Tromboz və ya emboliyanın istisna edilməsi üçün  

Wells əmsalının interpretasiyası

• ≤4 : Ağciyər emboliyası riski aşağıdır.
  • D-dimer yoxlanmalıdır.
    • Aşağıdırsa, ağciyər emboliyası çıxdaş oluna bilər
    • Yüksəkdirsə, KT-angioqrafiya tətbiq olunur
• >4: Ağciyər emboliyası ehtimalı yüksəkdir.
  • Birbaşa KT-angioqrafiya tətbiq olunur

KT-angioqrafiya   

İlk seçim metodudur və emboliyanın birbaşa təsdiqi üçün ən dəqiq üsuldur.  

EKQ   

EKQ-də müşahidə oluna biləcək dəyişikliklər:  

• SI/QIII-konfiqurasiyası  
• P-pulmonale: Sağ qulaqcığın yüklənməsini göstərir  
• V1-V3-də T-inversiyası   

Müalicə  

Ağciyər emboliyasının müalicəsi onun ağırlıq dərəcəsindən asılıdır. Şok, hipotoniya, yüksək pulmonar arteriya təzyiqi və ağır hipoksemiya ilə müşayiət olunan hallarda reperfuzion terapiya mütləqdir.  

Ümumi tədbirlər  

• Yarımoturaq vəziyyətdə uzanma  
• Oksigen dəstəyi  
• Ağrı və sakitləşdirici terapiya: morfin və diazepam  

Antikoaqulyasiya  

Müalicə üç mərhələdən ibarətdir:  

• İlkin müalicə: 5-21 gün  
• Saxlanma terapiyası: ən azı 3 ay  
• İkincili profilaktika: bəzi hallarda ömürlük  

İlkin müalicə:  

• Parenteral terapiya – aşağı molekulyar çəkili heparin, klassik heparin və ya fondaparinux və ya   
• Oral terapiya – apiksaban və ya rivaroksaban  

Saxlanma terapiyası:  

• Oral antikoaqulyantlarla aparılır:  
  • Apiksaban  
  • Rivaroksaban  
  • Edoksaban    
  • Dabiqatran   

Reperfuzion terapiya  

Ağır hallarda trombolitik terapiya tətbiq olunur:  

• TPA (tissue plasminogen activator) ilə fibrinolitik terapiya  
• Kateter vasitəsilə tromboliz və ya cərrahi embolektomiya alternativ üsullardır