Avtonom sinir sistemi

Fiziologiya Süleyman Ələkbərov

Bu məqalənin əsas hissəsi Farmakologiya Kompakt kitabından götürülmüşdür.

Sinir sistemi iki hissədən təşkil olunmuşdur:

Periferik sinir sistemi də öz növbəsində afferent və efferent bölmədən ibarətdir.

Afferent sistem məlumatları periferiyadan mərkəzə ötürür.
Efferent sistem isə mərkəzdən periferiyaya ötürür.
- Efferent sinir sistemi də, həmçinin, hərəkətin iradi və ya qeyri-iradi olmağından asılı olaraq avtonom və somatik sinir sistemi olaraq bölünür:
  - Somatik sistem iradi hərəkətləri tənzimləyir, yəni eninəzolaql əzələlərə məlumatları çatdırır.
  - Avtonom sinir sistemi isə mərkəzi sinir sisteminin qeyri-iradi idarə olunan hissəsidir, yəni orqanizmin avtomatik, bizdən asılı olmayan funksiyalarını (məs: damarların tonusu, bronxların diametri) tənzimləyir.

Belliklə, avtonom sinir sistemi:

Simpatik SS onurğa beyninin torakal və lumbal yan buynuzlarından başlanğıc götürür, parasimpatik sistem isə kranial sinirlərdən və omadan öz başlanğıcını alır.
Somatik sistemdən fərqli olaraq avtonom SS-də MSS və hədəf orqan arasında qanqlionlar mövcuddur. Simpatik sistemdə qanqlionlar MSS-ə yaxın yerləşərkən, parasimpatik sistemdə hədəf orqana daha yaxın yerləşir. Preqanqlionar neyronlar hər iki sistemdə eyni mediator vasitəsilə təsir göstərir (asetilxolin). Postqanqlionar neyronlar isə parasimpatik sistemdə asetilxolin, simpatik sistemdə isə, əksərən, norepinefrin ifraz edərək təsir göstərir.

Mənbə: Farmakologiya Kompakt

Adrenergik neyronlar neyrotransmitter olaraq norepinefrin ifraz edir, xolinergik neyronlarda isə asetilxolin neyrotransmitter rolunu oynayır.
Qastrointestinal traktın bəzi parasimpatik neyronlarında mövcud olan digər neyrotransmitter maddələr:
- P maddəsi
- Vazoaktiv intestinal peptid (VİP)
- NO

Adrenergik reseptorlar:

Xolinergik reseptorlar:

Adrenergik reseptorlar

α₁ reseptorlar:

Təsirləri:
- Qarın boşluğu orqanları və dəri qan damarları:
  - Saya əzələlərin yığılmasına səbəb olur
- Gözün qüzehli qişası: radial əzələlər yığılır:
  - Midriaz
- Sidik kisəsi:
  - Sfinkterin yığılması
- Qaraciyər:
  - Qlikogenoliz ↑
- Kişi cinsiyyət orqanı:
  - Eyakulyasiya
Təsir mexanizmi:
- G_q proteini → fosfolipaza C maddəsinin stimulyasiyası → inozitol trifosfatın və hüceyrədaxili kalsiumun artması

α₂ reseptorlar:

Presinaptik reseptorlardır
Təsirləri:
- Presinaptik membran:
  - Sinaptik boşluğa tökülmüş norepinefrin postsinaptik reseptorları stimulyasiya etməklə yanaşı, presinaptik membran-da yerləşən α₂reseptorlara da təsir göstərək onları inhibisiya edir, yəni daha çox norepinefrinin sinaptik boşluğa çıxmasının qarşısını alır.
- Pankreas:
  - İnsulin sekresiyasını azaldır
- Trombositlər:
  - Aqqreqasiya
Təsir mexanizmi:
- G_i proteini → adenilatsiklazanın inhibisiyası → siklik adenozin monofosfatın (sAMF) azalması

β₁ reseptorlar

Təsirləri:
- Ürək:
  - Müsbət inotrop, müsbət xronotrop, müsbət dromotrop
- Böyrək:
  - Renin ifrazını stimulə edir
Təsir mexanizmi:
- G_s proteini → adenilatsiklazanın stimulyasiyası → siklik adenozin monofosfatın (sAMF) artması

β₂ reseptorlar

Xolinergik reseptorlar

Nikotinik (N) reseptorlar:
- N_n subtipli reseptorlar avtonom sinir sisteminin qanqlionlarında və adrenal medullada mövcuddur. Qanqlionlardakı effekt həmişə eyni deyil, simpatik və ya parasimpatik sistemin dominantlığından asılıdır. Adrenal medullada isə bu reseptorlar aktivləşdikdə epinefrin/norepinefrin ifraz olunur.
- N_m subtipli reseptorlar isə skelet əzələlərinin stimulyasiyasına səbəb olur. Muskarinik reseptorların hədəf orqanlardakı effektləri fərqlidir.
Muskarinik (M) reseptorlar üçün xarakterik lokalizasiya yoxdur. Bütün neyronlarda bütün subtip muskarinik reseptorlar mövcuddur. Əlavə olaraq, M₁ reseptorlar həm də mədənin parietal hüceyrələrində, M₂ reseptorlar isə ürək və saya əzələlərdə yerləşir.

Xolinergik reseptorların aktivləşdikdə orqanlar üzərində təsiri