Hemorragik insult

Giriş  

Hemorragik insult (intraserebral qanaxma) – beyin parenximinə qan sızması ilə xarakterizə olunan, insultun ikinci ən çox rast gəlinən növüdür. İnsultların təqribən 85%-i işemik , 15%-i isə hemorragik səbəblərdən qaynaqlanır. Beyindaxili qanaxmaların ən çox rast gəlinən səbəbi arterial hipertoniya dır.  

Etiologiya  

Qeyri-travmatik intraserebral qanaxma:    

• Hipertenziya mənşəli (təxminən 35%):  
  • Ən çox 40-70 yaş arası xəstələrdə müşahidə edilir  
  • Tipik lokalizasiya: bazal qanqlionlar, talamus, körpü (pons), beyincik  
• Amiloid angiopatiya (təxminən 20%):  
  • Əsasən, 70 yaşdan yuxarı xəstələrdə rast gəlinir  
• Hemorragik diatez:  
  • Yatrogen səbəblər: antikoaqulyant və antiaqqreqant preparatlar  
    • Digər koaqulopatiyalar: sistemik qan laxtalanma pozğunluqları  
• Damar anomaliyaları:  
  • Kavernoma, arteriovenoz malformasiya, anevrizma  
• Spontan beyindaxili qanaxma:  
  • Kriptogen: naməlum səbəbdən yaranan qanaxma  
• Digər səbəblər:  
  • Şiş , işemik insult zamanı ikincili qanaxma, narkotik istifadəsi (xüsusilə, kokain və amfetaminlər), vaskulitlər  

Travmatik intraserebral qanaxma:    

• Kəllə-beyin travması ilə əlaqəli qanaxmalar:  
  • Ağır travmalar zamanı xəstələrin 40%-də rast gəlinir  

Təsnifat  

Tipik intraserebral qanaxma:  

• Subkortikal və ya infratentorial nahiyəyə qanaxma  
• Tipik lokalizasiyalar:  
  • Bazal qanqlionlar  
  • Talamus  
  • Beyincik və ya pons (infratentorial qanaxma)  

Atipik intraserebral qanaxma:  

• Paydaxili (lobar) qanaxma: böyük yarımkürələrin bir payında baş verən qanaxma  
• Kortikal qanaxma: kortekslə (beyin qabığı) məhdudlaşan qanaxma  
• Mədəcikdaxili qanaxma: xoroid kələf (plexus choroideus) damarlarından qanaxma  

Simptomlar  

Ümumi əlamətlər:  

• Qəfləti başlanğıca malik simptomlar, bəzən qanaxmanın artması ilə birlikdə simptomların pisləşməsi:  
  • Baş ağrısı  
  • Epileptik tutmalar  
  • Nevroloji defisitlər  

Lokalizasiyadan asılı olaraq digər simptomlar:  

Bazal qanqlionlar:  

• Kontralateral (əks tərəfdə) hemiparez   

Talamus:  

• Oyanıqlığın azalması (somnolent, sopor, stupor)  
• Kontralateral hemiparez və hemihipesteziya  
• Neqlekt (simptomlar olan tərəfi xəstənin dərk etməməsi)  
• Bəzi hallarda homonim hemianopsiya  

Beyincik:  

• Ürəkbulanma, qusma, başgicəllənmə  
• Ataksiya (hərəki koordinasiyanın pozulması)  
• Spontan nistaqm (göz bəbəklərinin qeyri-iradi, ritmik hərəkəti)  
• Dizartriya (artikulyasiyanın pozulması)  

Pons (körpü):  

• Koma   
• Tetraparez (bütün ətrafların iflici) və ya kontralateral hemiparez və hemihipesteziya  
• İzolə kəllə-beyin sinir pozuntuları (məsələn: üz sinirinin iflici, okulomotor sinirin iflici)  

Paydaxili (lobar) qanaxma:  

• Əlamətlər qanaxmanın böyüklüyünə görə dəyişir:  
  • Fokal hissi və ya hərəki defisitlər  
  • Epileptik tutma (ən çox gicgah payında)  
  • Ənsə payındakı qanaxmalarda kontralateral homonim hemianopsiya və ya kvadrantanopsiya  

Diaqnostika  

Kompüter tomoqrafiyası (KT)  

Qızıl standart: müayinənin həssaslığı (sensitivliyi) ≈100%  

• Təcili diaqnostika üçün MRT-ə nisbətən KT-ə üstünlük verilir  
• Kontrol müayinəsi olaraq da əsas seçimdir  

Maqnit rezonans tomoqrafiyası (MRT)  

• Təcili diaqnostikada KT ilə bərabər diaqnostik dəyərə malikdir, lakin mənfi cəhətləri:  
  • Müayinə üçün daha uzun müddət tələb olunur   
  • Daha baha başa gəlir  

Müalicə  

Konservativ müalicə:  

• Arterial təzyiqə nəzarət:  
  • İlk  2 saat ərzində sistolik təzyiq ≤140 mmHg səviyyəsinə qədər endirilir, lakin 110 mmHg-dən aşağı olmamalıdır  
• Ehtiyac olduqda intubasiya və süni tənəffüs  
• Ağrıkəsici preparatlar  
  • Ağrı dərəcəsinə görə parasetamol, ibuprofen və ya opioidlər  

Hemostatik müalicə:  

• Traneksam turşusu: qanaxmanın təkrarlanmasının qarşısını almaq üçün istifadə olunur  
• Antikoaqulyantların qəbulunun dayandırılması (varsa) və mümkünsə antaqonizə edilməsi:  
  • Apiksaban və rivaroksaban: andeksanet alfa ilə antaqonizə olunur
  • Dabiqatran: idarucizumab ilə antaqonizə olunur
• Vitamin K və protrombin kompleks konsentratı: INR >1,2 olarsa  

Cərrahi müalicə:  

• Supratentorial qanaxmalar:  
  • Kraniotomiya və stereotaktik aspirasiya  
• Beyincik qanaxmaları:  
  • Dördüncü mədəciyin sıxılması və ya beyin kötüyünün zədələnməsi əlamətləri varsa, təcili əməliyyat tələb olunur