Multipl skleroz
Giriş
Multipl skleroz (MS) autoimmun xronik-iltihabi mərkəzi sinir sistemi (MSS) xəstəliyidir. Bu xəstəlik zamanı sinir liflərinin demielinləşməsi nəticəsində MSS-də zədə ocaqları meydana çıxır.
Etiologiya
- Etiologiya məlum deyil
- Genetik meyllilik xəstəliyin ortaya çıxmasında rol oynayır
Patofiziologiya
| Oliqodendrositlərin mielin zülalına qarşı autoimmun aktivlik → demielinizasiya → MSS-də zədə ocağı |
Multipl skleroz zamanı mərkəzi sinir sistemində əsas zədələnmə lokalizasiyaları:
- Yukstakortikal ağ maddə
- Periventrikulyar ağ maddə
- Beyin kötüyü
- Beyincik
- Onurğa beyni
Simptomlar
- Hissiyat pozğunluğu: paresteziya və ya hipesteziya
- Spastik parez, Babinski əmaləti
- Optik neyrit: adətən, birtərəfli görmə zəifliyi, göz hərəkətləri zamanı ağrı
- Beyincik zədələnməsi əlamətləri: ataksiya, dismetriya, məqsədli hərəkət zamanı tremor (intention tremor)
- Xroniki yorğunluq
| Bir çox hallarda multipl skleroz özünü ilk olaraq optik neyrit şəklində büruzə verir. |
Diaqnostika
MS diaqnozunu təsdiqləmək üçün McDonald kriteriyalarından istifadə olunur.
McDonald kriteriyaları:
- Lokalizasion disseminasiya:
- MS üçün tipik zədələnmə lokalizasiyalarından ( yukstakortikal ağ maddə, periventrikulyar ağ maddə, infratentorial, onurğa beyin) ən az ikisində zədə ocaqları MRT vasitəsilə təsdiq edilməlidir.
- Zaman disseminasiyası:
- Ən az iki klinik atak (MS özünü, əsasən, klinik ataklar, yəni ağırlaşmalar şəklində özünü büruzə verir) müşahidə olunmalı və ya
- MRT-də qadolinium qəbul edən və etməyən zədələr eyni anda aşkarlanmalıdır
MRT müayinəsindən əlavə likvor müayinəsi MS diaqnozunu dəstəkləmək üçün aparılır.
Likvor müayinəsində:
- Leykositoz olmur və ya çox az olur
- İmmunoqlobulin G sintezi ↑
- Oliqoklonal bandlar (zolaqlar) aşkarlanır
Müalicə
MS müalicəsi iki hissədən ibarətdir:
- Klinik ataklar (ağırlaşmalar) zamanı müalicə
- Xəstəliyin irəliləməsinin qarşısını alan uzunmüddətli müalicə
Klinik ataklar zamanı müalicə:
- İlk seçim preparatı: qlükokortikoidlər
- Qlükokortikoid terapiyası uğursuz olduqda: plazmaferez və ya immun adsorbsiya
Xəstəliyin irəliləməsinin qarşısını alan uzunmüddətli müalicə:
- İmmunmodulyator preparatlarla aparılır
- Əsas istifadə olunan preparatlar: interferon β, qlatiramerasetat, kladribin, alemtuzumab, okrelizumab və s.