Demensiya

Giriş   

Demensiya – ali beyin funksiyalarının pozulması ilə xarakterizə olunan nevroloji sindromdur. Nəticədə yaddaşın, nitqin, mühakimə və düşünmə qabiliyyətinin zəifləməsi müşahidə olunur.   

Təsnifat   

Demensiyanın ən çox rast gəlinən növləri:  

• Alzheymer xəstəliyi  
• Vaskulyar demensiya  
• Qarışıq demensiya  
• Frontotemporal demensiya  

Alzheymer xəstəliyi  

• Xəstəliyin gedişatı:  
  • Tədricən başlanır, orta mərhələdə sürətlənir, son mərhələdə yenidən yavaşlayır  
• Xarakterik xüsusiyyətlər:  
  • Erkən dövrdə yaddaş pozğunluğu (xüsusilə yeni məlumatların yadda saxlanılması çətinləşir)  
  • Depressiv simptomlar  
  • Sosial bacarıqlar və şəxsiyyət uzun müddət qorunur  
• Müayinələr:  
  • Radioloji müayinə: hipokampus və gicgah payının atrofiyası (KT və ya MRT-də)  
  • Likvor müayinəsi: tau proteinin ümumi miqdarı ↑, fosfo-tau proteini ↑, β-amiloid-zülalları ↓  

Vaskulyar demensiya  

• Xəstəliyin gedişatı:  
  • Qəfləti başlanğıc və infarktlarla birlikdə pisləşmə müşahidə olunur  
• Xarakterik xüsusiyyətlər:  
  • Koqnitiv əlamətlərlə yanaşı digər simptomlar infarktların lokalizasiyasından asılı olaraq dəyişkənlik göstərir (məsələn: hərəki və ya hissi pozğunluqlar)  
• Müayinələr:  
  • Radioloji müayinə: vaskulyar zədə ocaqları və daha öncə keçirilmiş insult lokalizasiyaları  

Qarışıq demensiya ( Alzheymer və vaskulyar demensiya birlikdə)  

• Xarakterik xüsusiyyətlər:  
  • Alzheymer simptomlarını insult simptomları müşayiət edir  
• Müayinələr:  
  • Radioloji müayinə: Alzheymerə xas hipokampus atrofiyası və vaskulyar zədə ocaqları  
  • Likvor müayinəsi: Alzheymerə  aid biomarkerlər (bax: yuxarıda verilmişdir)  

Frontotemporal demensiya  

• Xəstəliyin gedişatı:  
  • Adətən, erkən yaşlarda (40–60 yaş) ortaya çıxır  
• Xarakterik xüsusiyyətlər:  
  • Davranış pozğunluqları (məsələn: dizinhibisiya, emosional kütləşmə) müşahidə olunur  
  • Proqressiv afaziya: nitqin pozulması  
• Müayinələr:  
  • Radioloji müayinə: frontal və temporal payların asimmetrik atrofiyası  

Etiologiya  

Birincili demensiya sindromları  

Bu demensiya formaları, əsasən, neyrodegenerativ və ya damar mənşəli proseslərin nəticəsində üzə çıxır:  

• Neyrodegenerativ demensiyalar:  
  • Alzheymer demensiyası: amiloid çöküntüləri və neyrofibrilyar dəyişikliklərlə xarakterizə olunur  
  • Frontotemporal demensiya: etiologiya naməlumdur  
• Vaskulyar demensiya:  
  • Beyində qan dövranı pozğunluqları və insultların nəticəsində yaranır  

İkincili demensiya sindromları  

Bu formalar digər əsas xəstəliklərin və ya xarici faktorların nəticəsində yaranır:  

• Hipoksik beyin zədələnməsi: kəskin ürək və ya tənəffüs çatışmazlığı, eləcə də hipoksiya  
  • Normal təzyiqli hidrosefaliya 
  • Beyin qanaxmaları və şişləri  
  • Kəllə-beyin travması 
  • Alkoqolizm, toksinlər  
  • Hormonal pozğunluqlar: hipotiroidizm , hipertiroidizm , eləcə də hipoparatiroidizm və hiperparatiroidizm  
  • Vitamin defisiti: B1, B6, B12 və fol turşusu çatışmazlığı  
  • Uremiya: son mərhələ xronik böyrək çatışmazlığı 
  • Qaraciyər xəstəlikləri: Vilson xəstəliyi, hepatik ensefalopatiya 
  • İltihabi (infeksion) səbəblər: neyrosifilis, QİÇS ensefaliti, Whipple xəstəliyi, Creutzfeldt-Jakob xəstəliyi    

Simptomlar  

Demensiyanın əsas əlamətləri yaddaş və düşüncə qabiliyyətlərinin zəifləməsi, gündəlik həyat fəaliyyətinin pozulmasıdır.  

Koqnitiv simptomlar:  

• Yaddaş pozuntuları (xüsusilə, qısamüddətli yaddaşın pozulması)  
• Düşüncə və konsentrasiyanın zəifləməsi  
• Orientasiyanın pozulması: məkan və zaman anlayışının pozulması  
• Qavrama və öyrənmə: yeni məlumatları anlama və yadda saxlama qabiliyyətinin azalması  
• Nitq pozğunluğu: afaziya 
• Apraksiya: hərəki funksiyalarının qorunmasına baxmayaraq, məqsədli hərəkətlərin yerinə yetirilməsində çətinlik  
• Aqnoziya: görülən və eşidilən şeyləri tanımaqda çətinlik  
• Aqrafiya: yazı yazmaq qabiliyyətinin itirilməsi  
• Alek­siya: oxumaq bacarığının itirilməsi 

Psixi simptomlar:  

• Depressiv simptomlar  
• Aqressivlik və səbəbsiz agitasiya  
• Hallüsinasiya: xüsusən, vizual hallüsinasiyalar 
• Yuxu pozuntuları: gecə-gündüz ritminin pozulması  
• Şəxsiyyət dəyişiklikləri: daha əvvəl xarakterik olmayan yeni davranışlar və emosional reaksiyalar  

Diaqnostika  

Fiziki müayinə:  

• Şüur səviyyəsinin azalması  
  • İnsult simptomları: vaskulyar demensiyaya işarə ola bilər  
  • Yerişin pozulması: normal təzyiqli hidrosefaliyaya işarə ola bilər  
  • Dehidratasiya əlamətləri  
  • Kaxeksiya simptomları  

Laborator müayinə: 

• Elektrolitlər: kalium, natrium, kalsium  
  • Qaraciyərin funksion parametrləri: hepatik ensefalopatiya?   
    • Qanda şəkər və HbA1c: şəkərli diabet in müayinəsi (vaskulyar demensiya üçün risk faktoru)  
    • Tiroid funksiyaları: sərbəst T3, sərbəst T4 və TSH  
    • Vitaminlər: B12, fol turşusu  

Radioloji müayinə:  

• MRT: atrofiya (əsasən, hipokampus, gicgah və ya alın payında) və vaskulyar zədə ocaqlarının təyin olunması  

Likvor müayinəsi:  

• İltihabi/infeksion səbəbləri çıxdaş etmək üçün  
  • Alzheymer xəstəliyi üçün spesifik biomarkerlərin təyini (ümumi tau protein miqdarı ↑, fosfo-tau proteini ↑, β-amiloid-zülalları ↓)  

Müalicə  

Terapiya əsas iki istiqamətdə aparılır:  

• Demensiya əleyhinə müalicə  
• Psixi simptomların müalicəsi  

Demensiya əleyhinə müalicə  

Qeyri-medikamentoz yanaşma 

• Fiziki məşqlər: fiziki aktivliyin artırılması koqnitiv və hərəki funksiyaları yaxşılaşdıra bilər  
• Erqoterapiya: xəstənin gündəlik işlərini özünün yerinə yetirməsini nisbətən asanlaşdırır  
• Koqnitiv təlimlər: yeni biliklərin öyrənilməsi  

Dərman müalicəsi  

Asetilxolinesteraza inhibitorları:  

• Donezepil   
• Qalantamin  
• Rivastiqmin  

NMDA reseptor antaqonisti:  

• Memantin  

Psixi simptomların müalicəsi  

Antipsixotik preparatlar:  

• Quetiapin (kvetiapin)
• Risperidon  
• Haloperidol  

Antidepressant preparatlar:  

• Mirtazapin  
• Sertralin  

Yuxu pozuntuları (insomnia):  

• Melperon  
• Pipamperon